Ο κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689, για τη θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί το πρώτο ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο για την τεχνητή νοημοσύνη παγκοσμίως. Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης δέσμης μέτρων πολιτικής για τη στήριξη της ανάπτυξης αξιόπιστης τεχνητής νοημοσύνης, η οποία περιλαμβάνει επίσης τη δέσμη μέτρων για την καινοτομία στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, τη δρομολόγηση εργοστασίων τεχνητής νοημοσύνης και το συντονισμένο σχέδιο για την τεχνητή νοημοσύνη. Από κοινού, τα μέτρα αυτά εγγυώνται την ασφάλεια, τα θεμελιώδη δικαιώματα και την ανθρωποκεντρική τεχνητή νοημοσύνη και ενισχύουν την υιοθέτηση, τις επενδύσεις και την καινοτομία στην τεχνητή νοημοσύνη σε ολόκληρη την ΕΕ (https://digital-strategy.ec.europa.eu/el/policies/regulatory-framework-ai).

Τι συμβαίνει όμως όταν η τεχνητή νοημοσύνη σφάλλει και πώς αυτό επηρεάζει τις κλασικές έννοιες του «υπευθύνου» και του «υπαιτίου» στο δικαιϊκό μας σύστημα;

Ένα σφάλμα συστήματος τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να οφείλεται σε διάφορες αιτίες, όπως:

* Σφάλμα εκπαίδευσης (π.χ. εσφαλμένα ή ελλιπή δεδομένα),

* Απόκλιση από τον ανθρώπινο έλεγχο, λόγω αυτόνομης μάθησης (machine learning),

* Τεχνικά ελαττώματα στο software ή hardware,

* Λάθη χρήστη (human-in-the-loop systems)

* Απρόβλεπτη συμπεριφορά, λόγω αυτο-βελτιστοποίησης.

Όσο όμως η τεχνητή νοημοσύνη κυριαρχεί στις εκφάνσεις της ζωής, τόσο τυχόν σφάλματά της αποκτούν μεγαλύτερη ουσιαστική βαρύτητα. Για παράδειγμα, ένα σφάλμα της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να έχει ως συνέπεια την απόρριψη μιας αίτησης για δάνειο ή την απώλεια μιας ρύθμισης οφειλών ή ακόμα περισσότερο, την απώλεια της ανθρώπινης ζωής όταν έχουμε να κάνουμε με ιατρικές εφαρμογές.

Είναι συνεπώς σαφές, ότι η εισδοχή της τεχνητής νοημοσύνης σε κρίσιμους τομείς της ζωής πρέπει απαραίτητα να συνοδεύεται από δικλίδες ασφαλείας όχι μόνο ως προς το ίδιο το σύστημα της τεχνητής νοημοσύνης αλλά και ως προς τους εναλλακτικούς τρόπους εντοπισμού και αποκλεισμού των σφαλμάτων. Με άλλα λόγια, μέχρι να παρέχεται απόλυτη ασφάλεια, η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πρωτίστως, κορυφαίων εννόμων αγαθών (όπως η ζωή και η υγεία), επιτάσσει, η τεχνητή νοημοσύνη να μην έχει τον μοναδικό και τελευταίο λόγο.

Επανερχόμαστε όμως στο ερώτημα: Ποιος ευθύνεται όταν η τεχνητή νοημοσύνη σφάλλει;

Το δίκαιο σήμερα δεν αναγνωρίζει την τεχνητή νοημοσύνη ως νομικό υποκείμενο. Άρα, η ευθύνη βαρύνει τα φυσικά ή νομικά πρόσωπα που:

– Κατασκευάζουν,

– Παρέχουν,

– Χρησιμοποιούν, ή

– Επιβλέπουν τέτοια συστήματα.

Ο κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη περιλαμβάνει ένα συνεκτικό πλέγμα ρυθμίσεων, τυποποιώντας υποχρεώσεις για τους παρόχους συστημάτων ή μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης, τους φορείς εφαρμογής, τους εισαγωγείς και διανομείς, τους κατασκευαστές και τους εξουσιοδοτημένους αντιπροσώπους παρόχων.

Ωστόσο, δεν πρέπει να παραβλέπεται το γεγονός ότι ο ως άνω Κανονισμός είναι ένα νέο θεσμικό πλαίσιο που φιλοδοξεί να ρυθμίσει μια καινοφανή συνθήκη, που συνεχώς μεταβάλλεται και διεισδύει ολοένα και περισσότερο στις ζωές μας. Έτσι, ανακύπτουν και θα ανακύπτουν συνεχώς νέα ζητήματα τα οποία θα κινούνται σε αρρύθμιστα πεδία, πολύ απλά, γιατί ο νομοθέτης δεν τα είχε υπόψη του όταν θέσπιζε τις κρατούσες ρυθμίσεις. Ενδεχομένως, να χρειαστεί να δημιουργηθούν και νέες νομικές οντότητες λ.χ. ψηφιακά υποκείμενα, ενώ έντονος είναι και ο νομικός προβληματισμός για το βάρος της απόδειξης, δηλαδή ποιος -κατά περίπτωση- θα φέρει την ευθύνη να αποδείξει το λάθος (ή μη) της τεχνητής νοημοσύνης.

Είναι σαφές ότι η αντιμετώπιση του ζητήματος στη βάση του κλασικού νομικού οπλοστασίου υπολείπεται των γρήγορων αντανακλαστικών της τεχνητής νοημοσύνης. Η τεχνητή νοημοσύνη, λοιπόν, εγκαινιάζει μια νέα σελίδα στα νομικά δεδομένα όπως τα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα. Στην πορεία αυτή εξάλλου, δεν πρέπει να ξεχνάμε, ότι οι ρυθμίσεις του δικαίου πρέπει να ακολουθούν τον ρυθμό μεταβολής του ρυθμιζόμενου θέματος, διαφορετικά, παύουν να είναι αποτελεσματικές.

* Της Αικατερίνης Γανίδη, Δικηγόρου Παρ’ Αρείω Πάγω

** Δημοσιεύτηκε στην έντυπη μορφή της εφημερίδας Ελευθερία την Δευτέρα 6 Οκτωβρίου 2025